امروز سه شنبه, 29 خرداد 1397 - Tue 06 19 2018

منو

اخوان‌المسلمین، بازیگر یا بازیگردان در غرب آسیا

به گزارش پایگاه خبری «جغرافیای سیاسی»، محمود نورانی، دانشجو و پژوهشگر در حوزه مسائل جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک در مقاله‌ای به تحلیل رفتارها و اقدامات گروه اخوان المسلیمن پرداخته است. متن کامل این یادداشت به شرح زیر است:

اخوان‌المسلمین به عنوان جنبشی مهم، نقشی گسترده و تاثیرگذار در تحولات جهان عرب و در کل منطقه غرب آسیا ایفا می‌کند. جنبش اخوان‌المسلمین را می‌توان گسترده‌ترین جنبش کنونی در جهان عرب محسوب کرد که در کشورهای مختلف، در قالب جریان‌های اخوانی، تاثیراتی بر تحولات کشورهای عربی و دولت هایی که نقش پررنگی در ساختار امنیتی و نظم ژئوپلیتیکی غرب آسیا ایفا می‌کنند، ایجاد نماید.

در حالی که در گذشته، عمده قلمروسازی را دولت‌های منطقه و قدرت‌های بزرگ استعماری انجام می داده اند، امروزه بازیگران غیردولتی نیز به این حوزه وارد شده اند؛ به گونه ای که پویش های قلمروخواهانه بازیگران غیردولتی گاهی بسیار بیشتر از برخی دولت های منطقه است. در این، جنبش فکری و مذهبی اخوان المسلمین از جمله بازیگرانی است که نسبت به دیگر بازیگران موفقیت چشمگیری در عرصه قلمروسازی داشته و اقدامات قلمروخواهانه آنان همچنان در مناطقی از غرب آسیا استمرار داشته یا تشدید شده است. نظر به موفقیت جنبش اخوان المسلمین در برخی کشورهای غرب آسیا و تشدید فعالیت های آن در منطقه شامات و حوزه خلیج فارس، به رغم سرکوب این جنبش در برخی کشورها، همچنان احتمال اثرگذاری این جنبش بر آینده منطقه غرب آسیا وجود دارد؛ از این رو در این تحلیل، نویسنده درصدد است تا روابط کشورهای تاثیرگذار منطقه با این جنبش را بررسی نموده و تاثیرگزاری ها و تاثیرپذیری های اخوان المسلمین را در غرب آسیا تحلیل نماید.

 قطر و ترکیه سال هاست که با اخوان المسلمین روابط تنگاتنگی دارند. پس از سقوط دولت محمد مرسی به دست ارتش مصر در ژوئن 2013 و سرکوب سران اخوان المسلمین در این کشور، آنکارا و دوحه به پناهگاهی برای این گروه تبدیل شد. از سوی دیگر عربستان سعودی و امارات و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس حمایت گسترده خود را از مسئولان جدید مصر اعلام کردند. این کشورها اخوان المسلمین را تهدیدی برای حکومت های منطقه می دانند و در داخل کشورهای خود به بازداشت سران و پشتیبانی اخوان المسلمین روی آورده اند.

قطر بهشت اخوان المسلمین

قطر طی 30 سال گذشته مرکزی برای بسیاری از رهبران اخوان المسلمین بود که مجبور بودند از وطن خود فرار کنند. این افراد همواره دارای سابقه اسلام گرایی بودند. از این رو، روابط تنگاتنگی میان قطر و اخوان المسلمین وجود دارد. شکل گیری اخوان در قطر با رشد جریان های اسلام گرا همزمان بود، این افراد خیلی زود با کتاب های سیدقطب، فتحی یکن و دیگر رهبران جریان اخوان المسلمین آشنا شدند.

پس از درگیری میان گروه اخوان المسلمین و جمال عبدالناصر در سال 1954 نخستین گروه از رهبران اخوان راهی قطر شدند. در راس این افراد، شیخ یوسف القرضاوی، عبدالمعز عبدالستار، احمدالعسال، کمال ناجی، عبدالبدیع صفر و دیگران بودند. در سال 1982 میلادی پس از درگیری میان حافظ اسد و گروه اخوان المسلمین در سوریه که به درگیری حماه منجر شد شماری از رهبران جریان اخوان المسلمین به قطر روانه شدند.

پس از رخداد تروریستی یازدهم سپتامبر هم موجی دیگری از رهبران اخوان المسلمین از عربستان راهی قطر شدند. این افراد پس از انحلال این گروه در سال 1999 به قطر راهی و در این کشور از طریق تدریس و تریبون ها و حلقه های تبلیغاتی در مساجد قطر، اندیشه های اخوان المسلمین را گسترش می دادند. این افراد در قطر شیوه های آموزشی و تربیتی را تدوین کرده و در همه مراحل ابتدایی، راهنمایی، دبیرستان استادانی را برای تبلیغ اندیشه خود به کار گرفتند و از حمایت شیخ علی بن عبدالله آل ثانی حاکم وقت قطر هم برخوردار شدند. او به داشتن روابط با جریان اخوان المسلمین بسیار شیفته بود. این رهبران اخوان در تاسیس وزارت تربیت و تعلیم، کانون های مطالعات دینی نقش داشتند. روابط میان اشخاص و ابتکار عمل های افراد گروه اخوان المسلمین نقش بزرگی در رشد و پایه گیری اخوان المسلمین در قطر داشت.

نظام قطر و برخی شخصیت های گروه اخوان المسلمین روابط تنگاتنگی دارند، شاید یکی از این افراد شیخ یوسف القرضاوی رئیس اتحادیه علمای مسلمان باشد. او به طور ویژه در شبکه الجزیره درباره قوانین اسلامی و شریعت سخنرانی می کند. یوسف قرضاوی رهبر معنوی اخوان المسلمین است.

از زمان سقوط مرسی در مصر، دوحه میزبان بسیاری از رهبران اخوان المسلمین است، بسیاری از رهبران اخوان و جریان های اسلام سیاسی سال ها است که در دوحه اقامت دارند و به بسیاری از آنان تسهیلاتی داده شده است.

ترکیه هوادار اخوان المسلمین

ترکیه هم پیمان منطقه ای قطر هم از عبدالفتاح السیسی رئیس جمهوری مصر انتقاد می کند. پس از برکناری مرسی برخی از رهبران اخوان المسلمین به ترکیه پناه بردند. این افراد ترکیه را مکانی امن برای بازسازی خود می دانند. پس از قطر، ترکیه دومین مکانی است که رهبران اخوان المسلمین در آن نفس راحتی می کشند. بسیاری از رهبران این جریان پس از برکناری مرسی از قدرت به ترکیه فرار کردند. رجب طیب اردوغان رئیس جمهوری ترکیه، برکناری مرسی از قدرت را یک کودتای تمام عیار قلمداد می کرد و آغوش خود را برای استقبال از رهبران فراری اخوان لمسلمین از مصر باز کرد پس از ترور جمال عبدالناصر، اخوان المسلمین ترکیه، پشتیبان مهم اعضای اخوان المسلمین به شمار می رفت.

«سعید رمضان» نقش عمده ای در گسترش اندیشه های اخوان المسلمین در ترکیه داشت. او در بسیاری از کنفرانس هایی که در ترکیه برگزار می شد شرکت و سخنرانی می کرد و از این طریق در تحکیم روابط میان فرهیختگان اسلام گرای ترکیه و مصر نقش مهمی بازی می کرد.

حزب عدالت و توسعه ترکیه سیاست خارجی خود را در منطقه غرب آسیا به میزان بالایی با وضعیت گروه اخوان المسلمین تنظیم می کند. ترکیه ایدئولوژی اخوان المسلمین را بر منافع ملی ترجیح می دهد. گروه اخوان‌المسلمین پس از سقوط مرسی در مصر اعلام کرد که دولت جدید را به رسمیت نمی شناسد. این گروه در برابر نظامیان مقاومت کرد. ترکیه هم از این مقاومت و سیاست اخوان المسلمین به طور آشکار حمایت کرد.

نگرانی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس از اخوان المسلمین

در میان کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس دو رویکرد درباره تعامل با گروه اخوان وجود دارد. در رویکرد نخست قطر به طور آشکار با گروه اخوان المسلمین ارتباط دارد و اعضای این گروه را به حضور پذیرفته است و از قدرت نفوذ این جریان در برخی کشورهای منطقه استفاده می کند. اما رویکرد دوم کشورهای امارات، عربستان و دیگر کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس جریان اخوان المسلمین را خطری برای نظام ها، امنیت و ثبات کشورهای منطقه به شمار می آوردند و با قدرت یابی این گروه در مصر، تونس، مغرب و لیبی مخالف بودند. در شرایطی که قطر میزبان کنفرانس های رهبران اخوان المسلمین است و انواع حمایت رسانه ای و سیاسی و مالی از این جریان به عمل می آورد، دیگر کشورها رهران اخوان المسلمین را بازداشت و برای سقوط حکومت های وابسته به جریان اخوان، تلاش کردند.

سیاست آل سعود درباره اخوان المسلمین

اخوان یا وهابیت؟

دوره پادشاهی سلمان بن عبدالعزیز در حالی آغاز شد که بسیاری از ناظران و محافل سیاسی جنبش اخوان‌المسلمین با وجود برخی تصمیم های او خوش بین بودند. سلمان با آغاز پادشاهی خود تصمیم هایی گرفت که قدرت کسانی را که پادشاه پیشین عربستان، آنان را در برخی از دستگاه  های دولتی منصوب کرده بود، کاهش دهد. از جمله کسانی که در دوره سلمان در راستای تقویت قدرت نظام حاکم عربستان از مناصب خود برکنار شدند «خالد التجویری» رئیس دیوان سابق بود. او از مهم ترین حلقه های ارتباطی نظام برخواسته از کودتا در مصر و کاخ پادشاهی عربستان بود. خالد التجویری از مهم ترین عوامل جنگ علیه اخوان المسلمین در داخل و خارج از مصر بود. با برکناری وی نشانه های خوش بینی در داخل و خارج عربستان دیده شد.

در دوره سلمان شماری از تغیررهای داخلی و خارجی به وقوع پیوست به طوری که برخی از محافل وابسته به اخوان المسلمین تصور کردند که تحولات بزرگی در سراسر منطقه به سود آنان رخ خواهد داد.

رفتار عربستان با اخوان المسلمین در عربستان و مصر به طور کلی در سطح منطقه بر روی تحولات منطقه، از زمان انقلاب های عربی در ارتباط است. به قدرت رسیدن اسلام گرایان با گرایش ها و رویکردهای گوناگون در برخی از کشورهای عربی مثل مصر، تونس و مغرب برای نظام های سنتی چالش به شمار می رود.

از این رو ریاض به طور آشکار با دولت ها و سازمان هایی که پس از انقلاب های عربی از راه صندوق های رای به قدرت رسیده اند، جنگی را آغاز کرد فلذا کار به جایی رسید که عربستان برای زمین گیر کردن برخی از این دولت ها از سلاح و نیروهای مسلح هم استفاده کرد. مانند اقدام هایی که از سی ام ژانویه 2013 در مصر رخ داد.

آنچه در مصر رخ داد به طور ویژه بازتاب گسترده ای در عربستان داشت. زیرا اولاً که مصر از جایگاه منطقه‌ای بالایی برخوردار است و دوم اینکه در این برهه اخوان المسلمین در قدرت بودند زیرا این جریان دارای طرحی جهانی است و در بسیاری از کشورهای منطقه و جهان حضور دارد. مصر و عربستان در دوره حسنی مبارک همکاری راهبردی داشتند. این همکاری ضمانت مهمی برای بقای نظام آل سعود بود. افزون بر این، منافع امنیت ملی نظام آل سعود با اوضاع و تحولات مثبت و منفی مصر گره خورده است.

نکته دیگری که باید بدان توجه نمود این است که آل سعود تلاش می کند در سرزمین عربستان حکومت خود را تقویت کنند و مانع از این شود که گروهی اسلام گرا در این حکومت با آنان رقابت کنند و برای ضربه زدن به شکوه آنان در برابر مردم تلاش کنند.

لذا اخوان المسلمین باید این مساله را مورد توجه قرار دهد که عربستان با هیچ گروه اسلام گرایی به طور مسالمت آمیز رفتار نخواهد کرد. تردیدی نیست که میان اندیشه های اخوان المسلمین و گروه های سلفی وهابیت اختلاف های بسیاری وجود دارد. این موضوع سبب شده است که اخوان المسلمین و وهابیت با هم توافق نداشته باشند و این مساله به طور کامل در میان خاندان حاکم بر عربستان دیده می شود و با آمدن پادشاه جدید در این کشور تغییر در رویکرد آن در درباره جریان اخوان المسلمین رخ نمی دهد.

نکته پایانی

جنبش اخوان المسلمین یکی از مهمترین، قدیمی ترین و تاثیر گذارترین جنبش های اسلامی معاصر است. این جنبش که از ابتدای تاسیس تاکنون بارها توسط دولت های حاکم در مصر و سایر کشورهای عربی سرکوب شده بود، پس از بیداری اسلامی در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا توانسته است موقعیت برتر خود را در میان سایر جریانات سیاسی تثبیت کند.

از طرف دیگر خاورمیانه (بخوانید غرب آسیا) به علت جغرافیای متکثر فرهنگی، محل هماوردی و قلمروخواهی بازیگران سیاسی مختلفی شده است. در نگاه نخست دولت ها بازیگران تعیین کننده محیط خاورمیانه و شکل-دهنده تحولات و روندهای حاکم بر این منطقه اند؛ اما با ژرف اندیشی می توان دریافت که بازیگران غیردولتی به ویژه گروه های اسلام گرا نیز در این زمینه حضور فعال و نقش تعیین کننده  و موثری دارند.

جنبش اخوان المسلمین بازیگری غیردولتی است که هدف غایی آن برقراری حکومتی مبتنی بر شرع اسلام و مذهب تسنن، بر اساس قرائت خاص خود از ان در خاورمیانه است؛ هرچند سایر نقاط جهان اسلام را نیز جزو اهداف خود می‌داند. این جنبش از همان آغاز از سویی در پی اصلاح اعتقادات دینی مردم و از سویی دیگر درصدد تغییر جغرافیای سیاسی خاورمیانه با هدف عملی کردن قرائت خود از اسلام و رهایی سرزمین‌های اسلامی از دست غیر مسلمانان بوده است. به تعبیری دیگر می‌توان گفت این جنبش، همانند جنبش های ایدئولوژیک، از آغاز «ماهیتی قلمروخواهانه» داشته است. در این میان، اسلام سنی و عربیت و جغرافیا و مسائل ژئوپلیتیکی مانند استعمار و تاسیس دولت یهودی در خاورمیانه، عوامل موثر در روند و گستره قلمروسازی آن بوده اند. از همین رو این جنبش با حاکمان سکولار، پادشاهان و امیران اقتدارگرا، شیعیان، غیراعراب (به استثنای برخی موارد)، غربیها، استعمارگران، یهودیان و مسیحیان در تقابل بوده‌اند.

منبع: خبرگزاری فارس

نظر خود را اضافه کنید.

0
شرایط و قوانین.

نظرات

  • هیچ نظری یافت نشد