Logo

چیستی و چرایی مطالعات منطقه‌ای

به گزارش پایگاه خبری «جغرافیای سیاسی»، آرش قربانی سپهر دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی دانشگاه خوارزمی تهران در یادداشتی به موضوع چیستی و چرایی مطالعات منطقه‌ای پرداخته است. متن این یاداشت را در زیر می خوانیم:

در اینجا قرار بر آن است به یک پرسش پایه­ای مبتنی بر مطالعات منطقه­ای پاسخی منطقی دهیم و شاید پاسخ به این پرسش­ شایسته و بایسته صاحب­قلمانی باشد که سالیان سال در این موضوع قلم زده­اند. به هر ترتیب در اینجا قرار بر آن نیست که بگوییم این مطالب به شیوه­ای نو و درست توانسته به این پرسش­، پاسخ دهد. اما شاید گامی در این راستا باشد که ذهنمان را کمی نسبت به مسائل و موضوعاتی که در اطرافمان بحث می­شود، برانگیزاند و بتوانیم در آن رابطه، طرحی نو دراندازیم. لذا از آن جهت امروزه درباره مطالعات منطقه­ای بسیار بحث و نظرات متفاوت و متعددی ارائه می­گردد که ذهن اکثر پژوهشگران این رشته و سایر پژوهشگران را با گسیختگی روبه رو می­سازد و شاید هم بتوان گفت ارئه پرسشی منطقی بتواند در راستای علاقه­مندی دانشجویان به مطالعات منطقه­ای تأثیر دوچندان گذارد. به هر روی در زیر اشاره­ای کوتاه و گویا به این پرسش­ها در راستای روشنگری آن می­نماییم؟

الف) چیستی و چرایی مطالعات منطقه­ای: بر همگان پوشیده نیست که هر رشته علمی برای آن که بتواند خود را به عنوان یک علم مطرح نماید نیازمند آن است تا پاسخی منطقی در راستای چرایی و علت وجودی این علم را به آن‌ها داده زیرا باید جامعه علمی به ویژه متخصصین را به نوعی قانع سازد که این علم نیاز روز جامعه است و کارایی لازم را خواهد داشت بر این مبنا، به طرح پرسش‌هایی به کارایی آن علم خواهند رسید که می‌تواند مشکلی از عدیده مشکلات جامع حل کند یا این‌که فقط به عنوان یک رشته خود را مطرح می‌کند. بر این مبنا، برای آن‌که بتوانیم چرایی و علت وجودی رشته مطالعات منطقه­ای را برای همگان تبیین نماییم، نیازمند آن هستیم که چیستی و سیر تکاملی آن را توضیح داده تا به خوبی روشن شود که مطالعات منطقه­ای چه سیر تاریخی داشته و چه موضوع اصلی را شامل می‌شده است تا چیستی آن مشخص شود تا بتوان چرایی و علت وجودی آن را تبیین نمود.

به هر روی نکته اساسی که در چیستی و چرایی مطالعات منطقه­ای وجود دارد آن است که 1) مطالعات منطقه­ای چست؟ 2) چرایی وجود مطالعات منطقه­­ای و به بیان بهتر [چرا مطالعات منطقه­ای باید به عنوان یک رشته دانشگاهی وجود داشته باشد و قرار است به چه مسئله مهمی در این «زیست جهانی»] بپردازد یا پاسخ دهد؟

گام نخست شروع هر موضوع و مطالعه­ای مطالعه کُتُب پایه­ای در آن رشته یا علم است که بتوان به خوبی با بُن­مایه (عناصر بنیادین) آن آشنا شد که در گام بعد بتوان مفاهیم و اصطلاحات پُر تکار و پایه­ای آن علم را درک و از آن استفاده نمود. لذا به هر میزان که این شناخت پایه­ای­تر و عمیق­تر صورت گیرد، موضوع اصلی آن (رشته یا علم) به خوبی مشخص و در راستای آن پژوهش و ایجاد شناخت خواهد شد. بدین ترتیب [مطالعات منطقه­ای] از این قاعده مستثنی نیست. اما امروزه رشته مطالعات منطقه­ای به عنوان یک رشته مستقل در پی شناخت یک منطقه و مناطق زیست جهانی بشر است.

اما نکته­ای که باید به آن اشاره کرد آن است که هر رشته­ای برای آنکه بخواهد چرایی وجود خود را به عنوان یک رشته دانشگاهی مشخص نماید به دنبال تاریخچه­ای برای چرایی وجود خود می­گردد و رشته مطالعات منطقه­ای همانند سایر علوم به ویژه جغرافیا بر آن است که از کهن­ترین دانش­های بشر بوده و از ابتدای تاریخ تا کنون با بشر بوده است. اما در اینجا سؤالی ذهنمان را ناخودآگاه برمی­انگیزاند که مگر آن زمان که تاریخ سکونت انسان در روی زیست کره خاکی شروع شد، مناطق جغرافیایی به شکل کنونی شکل گرفته بود یا از این اصطلاح در میان ساکنان آن زمان استفاده می­شد و یا اینکه مگر آن زمان که، تاریخ سکونت انسان شروع شد، ساکنین آن زمان با اصطلاح منطقه آشنا بودند و یا جهان را به شکل کنونی منطقه­بندی کرده بودند؟ لذا اگر اندک زمانی به این پرسش­های بیاندیشیم، می­توان به­گونه­ای پاسخ داد که نمی­توان چیستی و چرایی وجود مطالعات منطقه­ای را از ابتدای تاریخ سکونت بشر اثبات نمود و جهت چرایی وجود آن باید به مسائل دیگری پرداخت که بتوان چرایی وجود آن را به عنوان یک رشته دانشگاهی و مسائلی که قرار است در این زیست کره خاکی به آن بپردازد، توجیه نماید.

بنابراین زمانی که در رابطه با پرسش چرایی وجود و منشأ مطالعات منطقه­ای، صحبت به میان می­آید، تردیدی وجود ندارد که باید دارای موضوع و ماهیتی مشخص از سایر علوم باشد و اگر ماهیت خود را از سایر علوم به عنوان یک رشته میان رشته­ای می­گیرد بتواند آن جامعیت و مانعیت را در مباحث رشته خود داشته باشد که در سایر علوم وجود نداشته است و به بیان دیگر بتواند به مسائلی در این جهان هستی پاسخ گوید که سایر علوم از پاسخ به آن ناتوانند. در این صورت است که می­توان گفت مطالعات منطقه­ای به عنوان یک علم (میان­رشته­ای) در حال حاضر در دانشگاه­ها وجود دارد که دارای ماهیت و موضوعی مشخص است و در راستای هدف علم خود می­کوشد.

همچنین در اینجا، جای پرسش دیگری مطرح است که آیا مطالعات منطقه­ای در نهایت امر یک علم است یا نه؟ همانطور که در بالا به آن پرداختیم تعدادی از اندیشمندان این حوزه عمر مطالعات منطقه­ای را با عمر انسان ساکن سیاره زمین برابر دانسته­اند و آن را به عنوان یک علم میان رشته­ای در دانشگاه­ها برقرار ساخته­اند. لذا جهت آنکه بخواهیم پاسخی منطقی به این پرسش دهیم باید از طریق فلسفه علم (هستی­­شناسی، معرفت­شناسی و روش­شناسی) آن را بررسی نمود تا بتوان روی سکویی مستحکم ایستاد و به این پرسش پاسخ داد و این کار وظیفه­ای بر عهده صاحبنظران و صاحب­قلمان این رشته است که با جُستار در اندیشه­های فلسفی این رشته به بُن­مایه­های فلسفی آن بپردازند. لذا تا زمانی که مسائل بنیادین فلسفه علم را در یک رشته دانشگاهی بررسی ننموده و نتوان برای آن چارچوبی مطمئن تعریف نمود، نمی­توان آن را به عنوان یک علم مد نظر داشت.

اما کار در این رشته جایی سخت و مشکل می­شود که عده­ای بر آن معتقد هستند؛ مطالعات منطقه­ای از رشته­های دانشگاهی متعدد جهت تحقیق و پژوهش بهره می­گیرد تا به بررسی جغرافیا، سیاست و فرهنگ یک منطقه خاص بپردازد.

لذا در اینجا پرسش دیگری مطرح می­شود، بدین مضمون که مگر امکان دارد رشته­ای بتواند در درون خود به مسائلی همچون (سیاست، جغرافیا، فرهنگ و جامعه) در یک منطقه خاص بپردازد. هر کدام از این شاخه­های بیان شده خود علمیست که دایره بسیار گسترده­ای از مطالب را در درون خود دارد و چگونه امکان دارد در یک رشته دانشگاهی، دانش­پژوهان آن بتوانند در گام نخست رشته خود را بیاموزند و در گام بعد (سیاست، جغرافیا، فرهنگ و جامعه) که هر کدام از آن علم است را بیاموزند و بتوانند در رشته خود به تحلیل آن بپردازند.

از سوی دیگر هم دیده می­شود، در رشته­هایی چون جغرافیا و سیاست و به­طور کلی در علوم انسانی- اجتماعی، واحدهای درسی با عنوان (مطالعات منطقه­ای) وجود دارد؛ لذا در اینجا پرسش دیگری مطرح است که مگر امکان دارد در دو واحد در طول یک ترم با (مناطق جهان) آشنا شد و نسبت به آن شناخت پیدا نمود. یک مثال ساده می­خواهم در اینجا ذکر نمایم، یک شخص تا زمانی که به یک مکان سفر نکرده و آنجا را از نزدیک مشاهده نکرده و با فرهنگ، زبان و اجتماع انسانی آن آشنا نشده است چگونه امکان دارد که بدون مشاهده (از نزدیک) بتواند درباره آن مکان پژوهش کند و نظرهای آینده­پژوهانه دهد. همانطور که در جریان هستید کشور ما به دلیل آنکه خوشبختانه یا از سر بدبختانه (گردانندگان) زیاد به این دست از مسائل توجه خاصی نداشته و (اندیشه­پژوهان) را جهت شناخت این مناطق به کشورهای منطقه نمی­فرستند و یا حتی شرایط را فراهم نمی­کنند. بدین ترتیب تا زمانی که یک رشته در دانشگاه  با عنوان (مطالعات منطقه­ای) به ثبت می­رسد و در آن دانشجو به تحصیل می­پردازد، چگونه می­تواند بدون سفر و مشاهده مناطق جهان (کشورهای مختلف) در آن زمینه اندیشمندی صاحبنظر شود. اما در سایر کشورها می­بنیم که اکثر پژوهشگران از جغرافیا گرفته تا سایر رشته­ها برای تحقیقاتشان به هر نقطه از جهان حتی ماوراء زمین سفر کرده­اند و در این سفرهاست که بسیاری از مطالب و اندیشه­های نو به غیر از مطالعه در ذهن طنین­انداز می­­شود.

اما با این تفاسیر هدف این نیست که رشته­ای تحت عنوان (مطالعات منطقه­ای) را زیر سؤال ببریم و عدم پویایی آن را بیان نماییم، نه اینگونه نیست، بلکه باید گفت این رشته قابلیت­های بسیاری هم دارد که باید آن را تقویت ساخت تا بتواند به مسائل زیادی پاسخ دهد. اما پاسخ­دهی به این مسائل نیازمند همکاری و هم­اندیشی در راستای ارتقای آن به عنوان یک علم میان­رشته­ای که می­تواند بسیاری از مسائل را پاسخ گوید.

اما همانطور که در قرن حاضر به ویژه از جنگ جهانی دوم به بعد شاهدش بودیم، بسیاری از رشته­های تازه تأسیس در دانشگاه­ها از غرب شروع به تأسیس و سپس به سایر نقاط تسری پیدا کرد و این نشان از آن دارد که کشورهای غربی نسبت به وجود این رشته­ها در عصر حاضر نیاز می­دیدند و سپس مرتبط با آن رشته­ای در دانشگاه ایجاد و در آن متخصصین تربیت نمودند تا بتوانند جهان و مسائل مرتبط با جهان را بهتر بشناسند. لذا رشته مطالعات منطقه­ای هم جزء این رشته­های تازه تأسیس در دانشگاه­ها بشمار می­رود که جهت شناخت مناطق مختلف جهان ایجاد شده است. لذا هر چند این رشته شاید نتوانسته در ایران به خوبی ظاهر شود و آنگونه که شایسته و بایسته است به مسائل مناطق مختلف جهان پاسخ گوید، اما این رشته در بسیاری از کشورهای غربی موفق عمل نموده و اندیشه پژوهان آن سناریوهای کاربردی و بسیار عملی در اختیار تصمیم­گیران کشورشان قرار داده­اند و می­بینیم که چگونه کشورهای غربی در آینده مناطق جهان به خوبی نقش ایفا می­کنند و هر منطقه از جهان که منابع جغرافیایی قدرت بیشتری داشته باشد اندیشه­پژوهان در آن منطقه به فعالیت و پژوهش در راستای چگونگی دست­یابی به آن مناطق و مسلط شدن به آن مناطق از جهان به گردانندگان ارائه می­دهند.

 در نهایت امروزه دامنه وسیع تحولات جهانی و موارد  متعدد رویدادهای مهم منطقه ای اهمیت این رشته را در دانشگاه­های مختلف جهان، افزایش داده است.

نظر خود را اضافه کنید.

0
شرایط و قوانین.

نظرات

  • هیچ نظری یافت نشد
© تمام حقوق این سایت متعلق به پرتال خبری تحلیلی جغرافیای سیاسی می باشد.